Nederlandse woordenschat leren: woorden die blijven hangen

Laatst bijgewerkt:

Woordenschat is de brandstof van alle andere vaardigheden. Iemand met perfecte grammatica maar zonder woorden kan niets zeggen. Iemand met zwakke grammatica maar veel woorden maakt zich toch verstaanbaar. Daarom verdient woordenschat in de eerste maanden van je Nederlands het grootste deel van je tijd.

Maar “woorden leren” en “een woordenlijst uit je hoofd leren” zijn niet hetzelfde. Een woord dat je uit een lijst hebt gestampt, is een week later meestal weg. Wat blijft, is een woord dat je op een bepaalde manier hebt geleerd.

Welke woorden eerst

Niet alle woorden zijn even belangrijk. Het grootste deel van een gewone tekst bestaat uit een kleine groep woorden die heel vaak voorkomen: werkwoorden zoals zijn, hebben, gaan, komen, doen, maken, willen, kunnen, moeten, en daarnaast voornaamwoorden, voorzetsels en verbindingswoorden. Zeldzame woorden stapelen voordat deze goed zitten, is het dak bouwen voor het fundament.

De tweede prioriteit zijn de woorden van je eigen leven. De sector waarin je werkt, de school van je kind, de dokter, de gemeente, de huur. De volgorde van een leerboek is voor iedereen hetzelfde. Wat jij nodig hebt, niet. Tien woorden die je elke dag op je werk hoort, zijn belangrijker dan dertig woorden uit het boek.

Vier gewoontes waardoor woorden blijven hangen

1. Leer elk zelfstandig naamwoord met zijn lidwoord. Sommige Nederlandse zelfstandige naamwoorden krijgen de, andere het. Meestal kun je dat niet aan het woord zelf zien. Leer dus niet huis, maar het huis. Niet stoel, maar de stoel. Als je het lidwoord later toevoegt, leer je het woord twee keer. Gelukkig zijn er een paar betrouwbare regels:

Regel Voorbeeld
Alle meervouden krijgen de het huis → de huizen
Verkleinwoorden op -je krijgen altijd het het meisje, het kopje
Woorden op -ing krijgen de de woning, de regering
Werkwoorden die je als zelfstandig naamwoord gebruikt, krijgen het het eten, het leven
Namen van talen krijgen het het Nederlands, het Engels
Metalen krijgen het het goud, het ijzer
Woorden op -heid, -tie, -teit, -ij krijgen de de vrijheid, de informatie, de universiteit, de bakkerij
De meeste woorden op -ment en -um krijgen het het moment, het museum — maar de datum
De meeste zelfstandige naamwoorden die met ge- beginnen, krijgen het het gebouw, het gesprek, het gezin

De meeste woorden voor personen krijgen de (de man, de vrouw, de collega). Er zijn twee uitzonderingen die je heel vaak tegenkomt: het kind en het meisje. De tweede volgt eigenlijk gewoon de regel: meisje is een verkleinwoord, dus het. Meer regels, uitzonderingen en een test vind je op de pagina de of het?

Het lidwoord blijft niet alleen vóór het woord staan. Het bepaalt ook of je deze/die of dit/dat zegt:

de-woord het-woord
dichtbij deze stoel dit huis
verder weg die stoel dat huis
meervoud (allebei) deze stoelen, die huizen

2. Leer woorden in een zin. Afspraak alleen is een woord uit het woordenboek. Ik wil graag een afspraak maken is een zin die je kunt gebruiken. Als je leert welk werkwoord en welk voorzetsel bij een woord horen, kun je het bij het spreken op de juiste plek zetten.

3. Herhaal met tussenpozen. Een nieuw woord begint snel te vervagen. Als je het herhaalt op het moment dat je het bijna vergeten bent, blijft het het best hangen. In de praktijk: herhaal wat je vandaag geleerd hebt morgen, dan een paar dagen later, dan een week later. Dus niet elke dag dezelfde lijst van boven af opnieuw lezen.

4. Hoor het en schrijf het. Een woord herkennen als je het ziet, is niet genoeg. Het herkennen als je het hoort (luisteren), het goed uitspreken (uitspraak) en het goed schrijven (spelling) leer je elk apart. Je kent een woord pas echt als je alle drie kunt.

Per thema: je eerste woorden

Als je woorden per thema leert, bouw je een netwerk. In dezelfde situatie roepen de woorden elkaar dan op. Hier zijn eerste woorden uit vijf thema’s van het dagelijks leven, met hun lidwoord en een combinatie die je vaak hoort:

Thuis Gezondheid Werk Boodschappen Gemeente
het huis — een huis huren de huisarts — de huisarts bellen het werk — naar je werk gaan de supermarkt — naar de supermarkt gaan de gemeente — naar de gemeente gaan
de keuken — in de keuken koken de afspraak — een afspraak maken de baan — een baan zoeken het brood — brood kopen het formulier — een formulier invullen
de slaapkamer — op de slaapkamer de apotheek — naar de apotheek gaan het salaris — salaris krijgen de melk — een pak melk de aanvraag — een aanvraag doen
de huur — de huur betalen het recept — een recept ophalen de collega — een nieuwe collega de kassa — betalen bij de kassa het paspoort — je paspoort laten zien
de buren — aardige buren de zorgverzekering — een zorgverzekering afsluiten het contract — een contract tekenen het bonnetje — het bonnetje bewaren de brief — een brief krijgen

Elk van deze woorden is een deur naar een zin. Leer je de afspraak, dan krijg je er meteen een afspraak maken, een afspraak afzeggen en Ik heb een afspraak om tien uur bij.

Let op het recept. Bij de dokter en de apotheek is het het papier (of bericht) voor je medicijnen. In de keuken is een recept de beschrijving van een gerecht. Hetzelfde woord, twee heel verschillende situaties.

Van één woord vier maken: voor- en achtervoegsels

Het Nederlands maakt nieuwe woorden met voor- en achtervoegsels. Als je er een paar kent, wordt elk woord dat je kent er meerdere:

Voor- of achtervoegsel Wat het doet Voorbeeld
-heid bijvoeglijk naamwoord → zelfstandig naamwoord (de) vrij → de vrijheid
-ing werkwoord → zelfstandig naamwoord (de) wonen → de woning
on- maakt de betekenis negatief duidelijk → onduidelijk
-baar “het kan” betalen → betaalbaar (je kunt het betalen)
-er de persoon die het doet bakken → de bakker
-je verkleinwoord (het) de tas → het tasje

Deze uitgangen hebben nog een voordeel: ze vertellen je het lidwoord. Elk woord op -heid of -ing krijgt de. Elk woord op -je krijgt het. Bij een woord dat je zelf gemaakt hebt, hoef je het lidwoord dus niet apart te leren.

Ze helpen ook bij het lezen. Splits een lang woord als onbetaalbaar in on- + betaal + -baar, en de betekenis komt vanzelf: je kunt het niet betalen, het is veel te duur.

Woorden die je al kent, en woorden die je misleiden

Het Nederlands heeft veel woorden uit andere talen overgenomen, vooral uit het Frans en het Engels. Daardoor herken je een deel van de woorden misschien al op de eerste dag: de chauffeur, het station, de bagage, de garage, het toilet, de televisie. Let wel op de uitspraak en de spelling. Die zijn vaak een beetje anders dan in de taal waar het woord vandaan komt.

Ken je Engels? Dan heb je een grote voorsprong, want het Engels en het Nederlands zijn familie. Veel gewone woorden lijken bijna hetzelfde: de appel, het water, de melk, het boek, het huis, de hand. Er zijn ook vaste klankverschuivingen tussen de twee talen:

Engels Nederlands Patroon
thing, thick, three ding, dik, drie Engels th ↔ Nederlands d
night, light, eight nacht, licht, acht Engels -ght ↔ Nederlands -cht
house, mouse, out huis, muis, uit Engels ou ↔ Nederlands ui

Maar die voorsprong heeft ook een valkuil: woorden die op het Engels lijken, maar iets anders betekenen. Je noemt ze valse vrienden.

Nederlands Betekenis Niet verwarren met
slim intelligent, verstandig Engels slim (dun)
bellen telefoneren Engels bell (een bel)
door dwars door iets heen; ook: gedaan door iemand Engels door — dat is in het Nederlands de deur
eventueel misschien, als het nodig is Engels eventually (uiteindelijk)
actueel van nu, van deze tijd Engels actual (echt, werkelijk)
de chef de baas Engels chef (kok)

Leer scheidbare werkwoorden als één woord

Werkwoorden zoals opbellen, afspreken en meenemen gaan in een zin in twee stukken: Ik bel je morgen op. Het tweede deel gaat helemaal naar het eind van de zin. Leer deze werkwoorden in de vorm uit het woordenboek, dus aan elkaar, en bekijk ze meteen in een voorbeeldzin. Anders mis je het kleine op aan het eind en begrijp je de zin verkeerd. Dat is het struikelblok dat het vaakst voorkomt, zoals je op de pagina over lezen kunt lezen.

Vier veelgemaakte fouten bij het leren van woorden

  1. Vertaallijsten stampen. De regel afspraak = … is over een week waarschijnlijk weg. De zin Ik wil een afspraak maken blijft.
  2. Het lidwoord voor later bewaren. Een woord dat je als stoel hebt geleerd en waar je later de bij zet, leer je twee keer.
  3. Herkennen verwarren met kennen. Dat je een woord in een tekst herkent, betekent niet dat je het kunt vinden als je praat. Je test dit door te herhalen vanuit je eigen taal naar het Nederlands, of door bij een plaatje of een omschrijving het Nederlandse woord te zoeken.
  4. Te veel nieuwe woorden op een dag. Van vijftig nieuwe woorden ben je de volgende dag de meeste kwijt. Vijftien tot twintig per dag met regelmatige herhaling levert meer op dan één keer honderd.

Zo houd je een woordenschrift bij

Een schrift, een app of kaartjes: het hulpmiddel maakt niet uit, de kolommen wel. Een nuttige notitie bij een woord heeft vijf stukjes informatie:

Lidwoord + woord Meervoud Betekenis Voorbeeldzin Waar je het tegenkwam
de afspraak afspraken in je eigen taal, of een korte omschrijving Ik wil een afspraak maken. telefoontje met de huisarts

Het meervoud opschrijven lijkt overbodig, maar dat is het niet. Afspraak → afspraken is ook een les in spelling: je ziet waarom één a genoeg is. De kolom “waar je het tegenkwam” koppelt het woord aan een herinnering. En een woord dat aan een herinnering vastzit, vergeet je minder snel.

Het eenvoudigste systeem om te herhalen werkt met drie bakjes. Nieuwe woorden gaan in bakje één en herhaal je elke dag. Woorden die je kent, gaan in bakje twee: elke drie dagen. Woorden die goed zitten, gaan in bakje drie: één keer per week. Een woord dat je fout hebt, gaat terug naar bakje één.

Woordenschat in de examens

Inburgering en NT2 hebben geen apart onderdeel “woordenschat”. Je woordenschat wordt in alle vier de onderdelen gemeten. Een leestekst begrijpen, een opname volgen, duidelijk maken wat je bedoelt bij spreken en schrijven: het hangt allemaal direct af van hoeveel woorden je echt kent.

Het KNM-examen (Kennis van de Nederlandse Maatschappij) vraagt om eigen begrippen: huisarts, gemeente, belastingaangifte, huurtoeslag. Die kom je in het dagelijks leven net zo vaak tegen als op het examen. Zet ze dus vroeg in je schrift. Of je ze in een echte examenvraag herkent, zie je in het KNM-oefenexamen. Wil je je woordenschat in een planning zetten? Reken dan eerst uit hoeveel tijd je voor je inburgering hebt, met de termijncalculator.

Test jezelf

1. meisje: de of het?

Het meisje. Elk zelfstandig naamwoord met het verkleinachtervoegsel -je krijgt het.

2. informatie: de of het?

De informatie. Zelfstandige naamwoorden op -tie krijgen de.

3. Waar of niet waar: Hij is erg slim. betekent "Hij is erg dun."

Niet waar. Slim betekent in het Nederlands “intelligent”: hij is erg verstandig.

4. Welk werkwoord staat in Ik bel je morgen op.?

Opbellen. Het werkwoord is in twee stukken: bel … op. De spreker belt je morgen.

Zo werkt woordenschat in Taalnest

Een gewone les begint met nieuwe woorden, met hun lidwoord, hun betekenis en een voorbeeldzin. Daarna komen dezelfde woorden terug in oefeningen waarin je combineert en invult, en dan in de leestekst van de les. In één les zie je een woord dus in verschillende vormen. De les sluit af met een korte toets, en je fouten worden apart gezet, zodat je ze later kunt herhalen.

Veelgestelde vragen

Hoeveel Nederlandse woorden moet ik kennen?

Er is geen officieel aantal. Het Europese referentiekader beschrijft de niveaus met wat je kunt, niet met aantallen woorden: op A2 kun je omgaan met gewone situaties van elke dag, op B1 kun je gesprekken over werk en school volgen. De goede vraag is dus niet “hoeveel woorden?”, maar “ken ik de woorden voor de situaties die ik nodig heb?” De themakaart hierboven is een goed begin.

Hoe gebruik ik een woord als ik het lidwoord niet weet?

Er zijn twee uitwegen. Eén: moet je gokken, zeg dan de. De meeste zelfstandige naamwoorden krijgen de. Twee: gebruik het verkleinwoord, zoals het boekje of het tasje. Verkleinwoorden krijgen altijd het, dus dan is het risico weg. Bij het spreken is dat een veelgebruikte uitweg. In een geschreven tekst kun je het lidwoord beter even opzoeken in de Woordenlijst.

Waarom vergeet ik woorden zo snel?

Omdat vergeten normaal is. Je hersenen gooien informatie weg die je niet herhaalt. De oplossing is niet meer studeren, maar herhalen op het juiste moment. Het systeem met drie bakjes hierboven doet dat op een eenvoudige manier. Gebruik een woord ook in een zin in plaats van het alleen te lezen. Als je het hardop uitspreekt in een zin, blijft het duidelijk beter hangen.

Hoeveel tijd moet ik per dag aan woordenschat besteden?

Korte, regelmatige sessies werken beter dan lange sessies die je weinig doet. Elke dag 15 minuten nieuwe woorden en herhaling blijft beter hangen dan één keer per week twee uur.

Gebruik ik een app of een schrift?

De methode is belangrijker dan het hulpmiddel. Het voordeel van een app is dat die de herhaling voor je plant en je de klank van het woord laat horen. Het voordeel van een schrift is dat je het woord met de hand schrijft, waardoor het beter blijft hangen, en dat je er woorden uit je eigen leven in zet. Je kunt ze ook combineren: de woorden van de les in de app, de woorden die je op je werk of op straat hoort in je schrift.